Katot ucu ve ölçüme hazırlık
Diyodun katot ucu gövdedeki çizgi (bant) tarafıdır; SMD kılıflarda da çizgi katodu gösterir. Akım anottan katoda doğru geçer. Ölçümden önce şunları yapın:
- Devrenin enerjisini kesin ve filtre kondansatörlerinin boşalmasını bekleyin.
- Multimetreyi diyot kademesine (diyot sembolü) alın. Kırmızı prob V/Ω girişinde (+), siyah prob COM girişinde (−) olsun.
- Probları birbirine dokundurun: sıfıra yakın değer ve bip sesi, probların ve kademenin çalıştığını gösterir.
Diyot kademesi nasıl çalışır?
Diyot kademesinde multimetre diyottan yaklaşık 1 mA gibi küçük bir ölçüm akımı geçirir ve diyot üzerindeki gerilim düşümünü ekranda gösterir. Açık devre ölçüm gerilimi cihaza göre genellikle 2–3 V civarındadır. Bu yüzden ölçüm diyodun çalışma ya da kırılma gerilimini değil, yalnızca jonksiyonun iletip iletmediğini gösterir.
- İleri yön: kırmızı prob anotta, siyah prob katotta. Ekranda bir gerilim değeri görünür.
- Ters yön: probları çevirin. Sağlam diyotta OL (bazı cihazlarda yalnızca "1") görünür.
Direnç (Ω) kademesi diyot için güvenilir değildir; ölçüm gerilimi ve akımı diyodu doğru çalıştırmaz. Diyot sembollü kademeyi kullanın.
Normal değerler tablosu
Aşağıdaki değerler tipiktir; multimetreye, diyodun akım sınıfına ve sıcaklığa göre değişir. Şüphede aynı tipte sağlam bir parçayı aynı cihazla ölçüp karşılaştırın.
| Diyot türü | İleri yön (kırmızı anotta) | Ters yön |
|---|---|---|
| Doğrultucu diyot (1N4007, 1N5408, M7) | 0,5–0,7 V (büyük akımlılarda alt uca yakın) | OL |
| Sinyal diyodu (1N4148) | 0,6–0,7 V | OL |
| Hızlı diyot (FR, UF, HER serisi) | 0,5–0,8 V (silisyum diyoda yakın) | OL |
| Schottky diyot (SS14, SS34A, MBR serisi) | 0,15–0,4 V (büyük olanda daha düşük) | OL |
| Zener diyot (4,7 V ve üzeri) | 0,6–0,7 V | OL (zener gerilimi multimetre geriliminin üstünde) |
| Tek yönlü TVS (A son eki) | Diyot gibi, ileri değer okunur | OL |
| Çift yönlü TVS (CA son eki) | OL | OL (normal) |
Zener diyot nasıl ölçülür?
Zener diyot diyot kademesinde sıradan bir diyot gibi görünür: ileri yönde yaklaşık 0,6–0,7 V, ters yönde OL. Çünkü zener gerilimi (örneğin 12 V) multimetrenin 2–3 V’luk ölçüm geriliminden çok yüksektir ve ters yönde iletim başlamaz. Yani diyot kademesi zenerin kısa devre ya da açık devre olmadığını söyler, ama zener gerilimini göstermez. (2,4–2,7 V gibi çok düşük gerilimli zenerlerde bazı cihazlar ters yönde de bir değer gösterebilir.)
Zener gerilimi test devresi
Gerçek zener gerilimini görmek için diyodu ters yönde, seri dirençle bir doğru akım kaynağına bağlayın:
- Kaynak gerilimi (Vs) zener geriliminden (Vz) en az yaklaşık 3 V yüksek olsun. 12 V’luk zener için 18 V uygundur.
- Kaynağın artısından seri dirence, dirençten zenerin katot (çizgili) ucuna bağlayın; anot ucunu kaynağın eksisine verin. Yani zener ters yönde çalışır.
- Multimetreyi DC volt kademesine alın ve zenerin iki ucu arasındaki gerilimi ölçün.
Seri direnç R = (Vs − Vz) / Iz formülüyle bulunur. Küçük zenerlerde Iz yaklaşık 5 mA alınabilir; veri sayfasındaki test akımı farklı olabilir. Örnek: 12 V zener, 18 V kaynak: R = (18 − 12) / 0,005 = 1200 Ω, yani 1,2 kΩ. Direncin gücü 6 V × 5 mA = 30 mW olduğundan 1/4 W yeterlidir; zener üzerinde 12 V × 5 mA = 60 mW harcanır. Hesabı kendi değerlerinizle yapmak için Ohm kanunu hesaplama aracını kullanabilirsiniz.
Okunan gerilim, parçanın toleransı içinde (örneğin ±%5) üzerindeki değere yakın olmalıdır. Gerilim kaynak gerilimine yakın çıkıyorsa zener açık devredir; sıfıra yakınsa kısa devredir.
Zener gerilimi nasıl okunur?
- BZX55C12, BZX79C12: "C12" 12 V demektir; C harfi ±%5 tolerans sınıfıdır.
- 4V7: V harfi virgül yerine kullanılır, yani 4,7 V.
- 1N47xx serisi: örneğin 1N4742A 12 V’luktur; gerilim koddan değil, veri sayfasındaki tablodan bulunur.
- SMD zenerler çoğunlukla gerilimle listelenir: 12 V SMD zener gibi. Gövde kodu yoksa yukarıdaki test devresiyle doğrulayın.
Schottky, sinyal, hızlı ve TVS diyotlar
Schottky diyot
Schottky diyotların ileri gerilim düşümü düşüktür: genellikle 0,15–0,4 V. Küçük akımlı olanlar (ör. SS14, 1 A, 40 V) aralığın üst ucuna, büyük akımlı olanlar (ör. SS34A, 3 A, 40 V) alt ucuna yakın okunur. Ters yönde OL beklenir; küçük Schottky'ler normalde OL gösterir. Ters kaçak akımı silisyum diyoda göre yüksek olduğu için büyük akımlı Schottky'lerde, özellikle parça sıcakken, bazı multimetrelerde ters yönde küçük bir değer görülebilir. Soğuk bir parçada iki yönde de belirgin bir değer okuyorsanız kaçak vardır.
MBR20100CT gibi TO-220 çift Schottky diyotlarda içeride ortak katotlu iki diyot bulunur: 1. ve 3. bacak anot, 2. bacak (ve metal kulak) katottur. Her anodu ortak katotla ayrı ayrı ölçün; iki ölçüm birbirine yakın çıkmalıdır.
Sinyal diyodu
1N4148 gibi sinyal diyotları iletim yönünde yaklaşık 0,6–0,7 V, ters yönde OL gösterir. Cam kılıflı küçük parçalar kırılgandır; ölçerken bacaklarını kılıfa yakın bükmeyin.
Doğrultucu ve hızlı diyot
1N4007 (1 A, 1000 V), 1N5408 (3 A, 1000 V) ve SMD M7 gibi doğrultucu diyotlar 0,5–0,7 V okunur; akım sınıfı büyüdükçe değer alt uca iner. Hızlı (fast-recovery) diyotlar FR, UF, HER serilerinde diyot kademesinde silisyum diyoda benzer değer verir; hızlı diyotla doğrultucu arasındaki fark (toparlanma süresi) multimetreyle ölçülemez, tip kodundan ve veri sayfasından anlaşılır.
TVS diyot
- Tek yönlü (A son eki, örn. SMBJ36A): diyot gibi davranır; ileri yönde değer, ters yönde OL okunur. Kırılma gerilimi multimetrenin geriliminin çok üstündedir.
- Çift yönlü (CA son eki, örn. P6KE15CA): iki yönde de OL okunur; bu normaldir, arıza değildir.
- Tipik arıza: TVS devreyi korurken kendini feda ettiğinde iki yönde de sıfıra yakın değer (kısa devre) okunur.
Arıza belirtileri
- İki yönde de sıfıra yakın değer ve bip: kısa devre. Diyot arızalıdır.
- İki yönde de OL: açık devre; iç bağlantı kopmuştur. (Çift yönlü TVS bunun istisnasıdır.)
- İki yönde de değer okunması: kaçak vardır; diyot yük altında ısınır ya da yanlış davranır. Değiştirin.
- Aynı tipin ölçümleri birbirinden çok farklı: şüpheli parçayı değiştirmek en güvenlisidir.
Devre üzerinde ölçüm
Enerjisi kesilmiş devrede diyot kademesiyle ölçüm kabaca fikir verir; ancak paralel bağlı dirençler, sargılar, kondansatörler ve başka yarı iletkenler düşük ya da çift yönlü değerler gösterebilir. Şüphe varsa diyodun bir bacağını lehimden kaldırıp ölçün. Enerji altındayken diyot ölçmeyin; çıkış kondansatörlerinin boşaldığından emin olun.
Diyot seçenekleri için doğrultucu, Schottky, hızlı, sinyal, zener ve TVS kategorilerine bakabilirsiniz. Dört diyotluk köprü için köprü diyot nasıl ölçülür, transistörler için transistör nasıl ölçülür rehberi var. Malzeme listeniz için elektronik komponent toptan sayfasına ya da teklif formuna göz atın.
Sık sorulan sorular
Zener diyot nasıl ölçülür?
Multimetrenin diyot kademesi zener gerilimini göstermez; yalnızca diyodun kısa devre ya da açık devre olmadığını anlatır. Zener gerilimini ölçmek için diyodu bir seri dirençle ters yönde (katot artıya) bir doğru akım kaynağına bağlayın ve zenerin uçlarındaki gerilimi DC volt kademesinde okuyun. Okunan değer, tolerans dahilinde diyot üzerindeki değere yakın olmalıdır.
12 V zener diyot nasıl anlaşılır?
Önce gövdedeki koda bakın: BZX55C12 ve BZX79C12 gibi kodlarda C12 12 V demektir, 1N4742A de 12 V'luktur. Kod okunmuyorsa diyodu en az 15 V'luk kaynakla, seri dirençle ters yönde besleyip uçlarındaki gerilimi ölçün; 12 V civarında sabit kalıyorsa 12 V zenerdir. Diyot kademesi tek başına bu ayrımı yapamaz.
Diyot kaç volt göstermeli?
Diyot kademesinde sağlam bir silisyum diyot iletim yönünde yaklaşık 0,5–0,7 V gösterir, ters yönde OL verir. Schottky diyotlarda değer 0,15–0,4 V civarına düşer. Kesin değer multimetreye ve diyodun akım sınıfına göre değiştiği için şüphede aynı tipte sağlam bir parçayla karşılaştırın.
Diyodun katot ucu nasıl bulunur?
Katot, gövdedeki çizgi (bant) tarafıdır; SMD kılıflarda da çizgi katodu gösterir. Çizgi görünmüyorsa diyot kademesinde ölçün: ekranda değer okunduğunda kırmızı prob anotta, siyah prob katottadır. Çift diyotlu TO-220 kılıflarda bacak sırası için ürünün veri sayfasına bakın.
Diyot devre üzerinde ölçülür mü?
Enerjisi kesilmiş devrede ölçüm fikir verir, ancak paralel bağlı dirençler, bobinler ve başka yarı iletkenler yüzünden değerler yanıltıcı olabilir. Kesin sonuç için diyodun bir bacağını devreden kaldırarak ölçün. Ölçümden önce enerjiyi kesin ve kondansatörlerin boşalmasını bekleyin.